You are here:

Οδηγίες για Διευθυντές Σχολείων

Προληπτική εξέταση Μαθητών για Σκολίωση

(Μαζικός Μαθητικός Προληπτικός Έλεγχος – ΜΜΠΕ)

School Scoliosis screening

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ
Δρ. Θεόδωρος Β. ΓΡΙΒΑΣ, Ορθοπαιδικός Χειρουργός, Συντονιστής Διευθυντής Τμήματος Ορθοπαιδικής και Τραυματολογίας,
ΓΝΠ «Τζάνειο», Πειραιάς
1996 – 2018

Πρόγραμμα Προληπτικής εξέτασης Μαθητών για Σκολίωση
(Μαζικός Μαθητικός Προληπτικός Έλεγχος – ΜΜΠΕ)
School Scoliosis Screening

Η ιδιοπαθής σκολίωση (ΙΣ) είναι ένας ιατρικός όρος που περιγράφει μια τρισδιάστατη παραμόρφωση της σπονδυλικής στήλης. Στην ηλικία της έντονης εφηβικής ανάπτυξης ένα ποσοστό 2-5% των παιδιών και ιδίως κοριτσιών, εμφανίζει ΙΣ.

Η συχνότητα της ήπιας ΙΣ είναι σχεδόν ίδια στα αγόρια και τα κορίτσια. Η ΙΣ που επιδεινώνεται είναι πιο συχνή στα κορίτσια. Το 80% των περιπτώσεων σκολίωσης είναι άγνωστης αιτιολογίας (ιδιοπαθής). Σημεία που την αποκαλύπτουν είναι: η μία ωμοπλάτη που προεξέχει, το ισχίο και οι ώμοι που δεν είναι στο ίδιο ύψος και η άνιση απόσταση μεταξύ των άνω άκρων και του κορμού.

Παρά το ότι οι περισσότερες καμπύλες παραμόρφωσης στην ΙΣ είναι μικρές, η σκολίωση που χειροτερεύει μπορεί να οδηγήσει σε μεγάλες παραμορφώσεις οι οποίες μπορούν να δημιουργήσουν αναπηρία. Για να προληφθεί αυτή η επιδείνωση, η σκολίωση πρέπει να ανιχνευθεί νωρίς. Η θεραπεία τότε συμπεριλαμβάνει παρακολούθηση για τις ήπιες καμπύλες ή εφαρμογή ειδικού κηδεμόνα για τις μεγαλύτερες. Η εφαρμογή του κηδεμόνα μπορεί να αναστείλει τη επιδείνωση των καμπυλών και να περιορίσει την ανάγκη για χειρουργική θεραπεία.

Οι γονείς δεν μπορούν να διαγνώσουν την ΙΣ στα αρχικά στάδια. Επίσης πολλά παιδιά της σχολικής ηλικίας δεν εξετάζονται τακτικά από ειδικό ιατρό. Για τους λόγους αυτούς έχει εφαρμοστεί παγκόσμια, αλλά και στην Ελλάδα, το πρόγραμμα προληπτικής εξέτασης μαθητών για σκολίωση – (μαζικός μαθητικός προληπτικός έλεγχος – ΜΜΠΕ) – στα σχολεία, ή όπως ονομάζεται διεθνώς στα αγγλικά “School scoliosis screening”, (SSS).
Παρόμοιος έλεγχος διενεργείται και από το Τμήμα Ορθοπαιδικής και Τραυματολογίας του Τζάνειου Νοσοκομείου μετά από λήψη σχετικής άδειας του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων.

Στην Ευρώπη ο έλεγχος για ΙΣ άρχισε να πραγματοποιείται τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα. Περί το 1960 ξεκίνησαν παρόμοια προγράμματα στις ΗΠΑ και σήμερα πραγματοποιούνται σε αρκετά κράτη είτε ως υγειονομικοί θεσμοί είτε ως εθελοντική προσφορά Ορθοπαιδικών.

Με τα προγράμματα προληπτικής εξέτασης μαθητών για σκολίωση δίδεται μια ευκαιρία στα παιδιά σχολικής ηλικίας να ανακαλυφθούν εκείνα που έχουν κορμική ασυμμετρία και έχουν κίνδυνο να αναπτύξουν ΙΣ και όχι μόνο αυτά που έχουν σίγουρα ΙΣ. Χωρίς τα προγράμματα αυτά όλα τα ασύμμετρα στον κορμό παιδιά, τα οποία έχουν πιθανότητα να αναπτύξουν ΙΣ, θα χάσουν την ευκαιρία να ανακαλυφθούν και να παραπεμφθούν στα ειδικά εξωτερικά ιατρεία σκολίωσης, για να αρχίσουν έγκαιρα συντηρητική θεραπεία!

Η υλοποίηση αυτών των προγραμμάτων είναι λοιπόν άρρηκτα συνδεδεμένη με την συντηρητική θεραπεία της ΙΣ. Σημειώνεται ότι αποδείχθηκε από πρόσφατη πολυκεντρική μελέτη που έγινε στις ΗΠΑ, ότι ο κηδεμόνας μειώνει σημαντικά την επιδείνωση των καμπύλων της ΙΣ υψηλού κινδύνου πού θα εξελίσσονταν και θα έφταναν στο κατώφλι της χειρουργικής θεραπείας.Το προγράμματα προληπτικής εξέτασης μαθητών για σκολίωση αποδεδειγμένα συντελεί λοιπόν στην ελάττωση του αριθμού των χειρουργικών επεμβάσεων σε ασθενείς με ΙΣ.

Όλες οι μεγάλες Αμερικανικές ορθοπαιδικές επιστημονικές εταιρείες, όπως η American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS), το Scoliosis Research Society (SRS), η Pediatric Orthopaedic Society of North America (POSNA), η American Academy of Pediatrics (AAP), εγκρίνουν το προγράμματα προληπτικής εξέτασης μαθητών για σκολίωση.
Τα προγράμματα αυτά εκτός από την πρόληψη έχουν προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την επιδημιολογία της ΙΣ, αλλά και για την κλινική έρευνα για την αιτιολογία της, έρευνα που βασίζεται στα συλλεγόμενα ανθρώπινα στοιχεία από το πρόγραμμα.

Κλείνοντας αυτή την μικρή εισαγωγή για τα προγράμματα προληπτικής εξέτασης μαθητών για σκολίωση, τονίζεται ότι ένα από τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τα συστήματα υγείας στις πολιτισμένες κοινωνίες είναι η πρόληψη των ασθενειών. Λόγω του ότι τα προγράμματα αυτά υπηρετούν το σκοπό της πρόληψης θα πρέπει πάντα να πραγματοποιούνται και να υποστηρίζονται από το κράτος, για το καλό των παιδιών της χώρας μας.

Οργάνωση του Προγράμματος Προληπτικής Εξέτασης Μαθητών για Σκολίωση

(School scoliosis screening)

Βήμα 1ο: Σχεδίαση

Κατάρτιση των εξεταστών.

Η ομάδα εργασίας αποτελείται από επιστήμονες που η συμμετοχή τους είναι εθελοντική.

Οι συμμετέχοντες στο πρόγραμμα έχουν εκπαιδευτεί κατάλληλα για την πραγματοποίηση του προγράμματος και έχουν παρακολουθήσει ειδικά σεμινάρια για την σκολίωση.

Τα σεμινάρια αυτά μεταξύ των άλλων περιλαμβάνουν:

– Παρουσιάσεις από ειδικούς για την θεωρητική κατάρτιση της πάθησης

– συμμετοχή στο ειδικό εξωτερικό ιατρεία σκολίωσης

– επιδείξεις για τη δοκιμασία επίκυψης με το σκολιώμετρο (Adam’s bending test) σε όρθια και καθιστή θέση.

– συζητήσεις για το σχεδιασμό του προγράμματος και αναφορές σε άλλες βιβλιογραφικές πηγές.

Επικοινωνία με τη διοίκηση των σχολείων

Η επικοινωνία με τη διοίκηση των σχολείων είναι εξαιρετικά σημαντική και αποδίδεται σ’ αυτή ιδιαίτερη προσοχή.

Το έργο αυτής της επικοινωνίας έχει αναλάβει έμπειρη Επισκέπτρια Υγείας η οποία έρχεται σε επαφή με τη Διοίκηση κάθε Σχολείου και κάνει τις απαραίτητες συνεννοήσεις.

Εξηγείται εκτενώς στους καθηγητές και τους δασκάλους, η κλινική σημασία του Προγράμματος Προληπτικής Εξέτασης Μαθητών για Σκολίωση (Μαζικού Μαθητικού Προληπτικού Ελέγχου (ΜΜΠΕ)) και η αξία της πρώιμης διάγνωσης της σκολίωσης.

Ενημέρωση μαθητών

Πριν τον έλεγχο γίνεται από την Επισκέπτρια Υγείας ενημέρωση και συζήτηση με τους μαθητές σε κάθε τάξη για τη διαδικασία της εξέτασης. Η δραστηριότητα αυτή ελαχιστοποιεί τους φόβους και τις ανησυχίες των παιδιών για την εξέταση. Επίσης γίνεται ενημέρωση για τη συμπλήρωση των πρώτων στοιχείων του πρωτοκόλλου, που είναι τα δημογραφικά στοιχεία τους (βλ. – Παράρτημα 1, ατομικά στοιχεία -Α- και βασικά στοιχεία – Β) και ακολουθεί η διανομή στους μαθητές του εντύπου συγκατάθεσης των γονέων για την εξέταση (βλ. Παράρτημα 2), ώστε να το φέρουν μαζί τους υπογεγραμμένο την ημερομηνία του ελέγχου.

Χώρος εξέτασης

Ο Διευθυντής του σχολείου θα υποδείξει τον χώρο που θα διατεθεί και θα πραγματοποιηθεί η εξέταση των μαθητών. Ο χώρος πρέπει να είναι φωτεινός, άνετος, καθαρός, θερμαινόμενος, να διαθέτει αρκετά καθίσματα τόσο για τους μαθητές όσο και για τους εξεταστές, ένα ή δύο τραπέζια όπου τοποθετείται η γραφική ύλη και να διαθέτει κουρτίνες ώστε να γίνεται απρόσκοπτα η εξέταση χωρίς τα αδιάκριτα βλέμματα των υπολοίπων μαθητών στα διαλείμματα. Η ύπαρξη «παραβάν» μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη.

Βήμα 2°: Διενέργεια εξέτασης

Μετά την άφιξη της ομάδας των εξεταστών στο σχολείο και την οργάνωση της στο χώρο, δημιουργούνται ομάδες εξέτασης. Μία ομάδα ενός ή δύο εξεταστών μετρά το ύψος σε cm και το βάρος σε χιλιόγραμμα (Kg) και συμπληρώνει ορισμένα στοιχεία του πρωτοκόλλου τα οποία δυσκολεύονται να καταγράψουν οι μαθητές, βιολογικά και σωματομετρικά στοιχεία, (βλ. Τμήμα Γ του Παραρτήματος Ι).
Η άλλη ομάδα διενεργεί τον έλεγχο για ανίχνευση σκολίωσης. Ο έλεγχος περιλαμβάνει πρώτον την οπτική εξέταση της πλάτης του παιδιού και δεύτερο την μέτρηση της πιθανής ασυμμετρίας με τη χρήση σκολιώμετρου.
Το σκολιώμετρο που χρησιμοποιούμε είναι αυτό του Pruijs ή του Bunnell. Χρειάζεται για την μέτρηση και ποσοτικοποίηση της τυχόν υπάρχουσας ασυμμετρίας του κορμού, δηλαδή μετράται η στροφή του κορμού, ο ύβος, σε μοίρες.
Το σκολιώμετρο είναι πολύ ευαίσθητο και μπορεί να μετρά πολύ μικρές ασυμμετρίες, πχ. 1° και πάνω.

Τι πρέπει να φοράνε οι μαθητές

Επειδή τα ρούχα μπορεί να κρύβουν ανεπαίσθητα σημάδια σκολίωσης είναι καλύτερα να ελέγχονται τα παιδιά έχοντας ακάλυπτη την πλάτη τους. Για να αισθάνονται τα παιδιά άνετα, ειδικά αυτά των μεγαλύτερων τάξεων, εξετάζονται σε διαφορετικό χρόνο τα κορίτσια από τα αγόρια, ή πίσω από «παραβάν». Τα παιδιά που δεν είναι πρόθυμα να εξεταστούν με ακάλυπτη πλάτη μπορούν να φορούν ένα απλό φανελάκι.

Διενέργεια εξέτασης

Η εξέταση γίνεται με επίκυψη τόσο σε όρθια στάση (Adam’s test) όσο και σε καθιστή θέση και με την χρήση του σκολιώμετρου. Οι μαθητές αρχικά στέκονται όρθιοι, με τα πόδια τους ανοιχτά σε απόσταση 15 cm περίπου και παράλληλα μεταξύ τους. Ο εξεταστής παρατηρεί για σημεία όπως:

• Μία προφανή καμπύλη

• Ώμους που δεν είναι στο ίδιο ύψος

• Μία προεξέχουσα ωμοπλάτη

• Μία ανομοιόμορφη μέση

• Γοφούς που δεν είναι στο ίδιο ύψος

• Άνιση απόσταση του κορμού από τα άνω άκρα όταν τα χέρια κρέμονται στο πλάι.

Αν και τα πιο πάνω δεν αποτελούν απόλυτα διαγνωστικά σημεία μπορεί όμως να υποκρύπτουν μία υποκείμενη κλινική παραμόρφωση.
Στη συνέχεια οι μαθητές κάνουν επίκυψη σε όρθια στάση έχοντας τα γόνατα τους σε έκταση, τους ώμους χαλαρούς και τα χέρια τους να κρέμονται χωρίς ενωμένες τις παλάμες. Τα πόδια τους πρέπει να είναι ανοιχτά σε απόσταση 15 cm περίπου και παράλληλα μεταξύ τους και το κεφάλι προς τα κάτω.
Η μέτρηση της υπάρχουσας ασυμμετρίας, δεξιά ή αριστερά, (στροφής του κορμού – ύβου) σε μοίρες γίνεται σε 3 σημεία. Στην μεσότητα της θωρακικής μοίρας της σπονδυλικής στήλης (ΣΣ), δηλαδή στο επίπεδο μεταξύ του τέταρτου και όγδοου θωρακικού σπόνδυλου (Θ4–Θ8), στην θωρακο-οσφυϊκή μοίρα της ΣΣ μεταξύ του δωδέκατου θωρακικού και του πρώτου οσφυϊκού σπόνδυλου (Θ12 – Ο1) και οσφυϊκή μοίρα της ΣΣ μεταξύ του δεύτερου και πέμπτου οσφυϊκού σπόνδυλου (Ο2-Ο5).
Φυσιολογικά η ΣΣ χωρίζει την πλάτη σε δύο πλευρές, δεξιά και αριστερά. Αυτές οι δύο πλευρές της πλάτης πρέπει να είναι συμμετρικές. Κάθε ασυμμετρία υποδεικνύει ένα θετικό εύρημα. Η ασυμμετρία μπορεί να είναι μετά βίας εμφανής δηλαδή ασήμαντη μπορεί όμως να είναι εμφανέστατη.
Κατά τη δοκιμασία επίκυψης στη καθιστή θέση ζητείται από τον μαθητή να καθίσει σε καρέκλα (ύψους περίπου 40 cm) και να κάνει επίκυψη τοποθετώντας το κεφάλι ανάμεσα από τα γόνατα, έχοντας τους ώμους χαλαρούς, τους αγκώνες σε έκταση και τα χέρια ανάμεσα στα γόνατά του. Οι μετρήσεις με το σκολιώμετρο κατά τη δοκιμασία επίκυψης γίνονται στις ίδιες περιοχές της ΣΣ που αναφέραμε όπως στην όρθια θέση.

Βήμα 3ο: Παραπομπή και Παρακολούθηση

Ποιος παραπέμπεται και που;

Παραπέμπουμε για εξέταση στο Ιατρείο Σκολίωσης του Νοσοκομείου μας, τους μαθητές που:

1. Παρουσιάζουν ασυμμετρία στην θωρακική, θωρακο-οσφυϊκή, ή οσφυϊκή περιοχή μεγαλύτερη ή ίση των 6-7 μοιρών
μετρημένη με το σκολιώμετρο

2. Έχουν μεγάλη λόρδωση

3. Έχουν υπερβολικά κυρτή πλάτη – κύφωση

4. Παρουσιάζουν οποιαδήποτε άλλη προφανή αναπτυξιακή ανωμαλία.

Όταν παραπέμπουμε έναν μαθητή για περαιτέρω έλεγχο, ενημερώνουμε τους γονείς στους οποίους στέλνουμε ένα γράμμα όπου τους εξηγούμε τη σημασία της επανεκτίμησης στο ειδικό Ιατρείο καθώς και τη διαδικασία που πρέπει
να ακολουθήσουν προκειμένου να εξεταστεί το παιδί στο εξωτερικό ιατρείο του Νοσοκομείου.
Τονίζεται ότι ο έλεγχος στο σχολείο διακρίνει ένα πιθανό πρόβλημα της σπονδυλικής στήλης μόνο και ότι δεν αποτελεί τεκμήριο διάγνωσης.
Είναι σημαντικό για τους γονείς και τους μαθητές να καταλάβουν ότι η κατάσταση του μαθητή μπορεί να απαιτεί θεραπεία. Για τα παιδιά που πιθανόν χρειάζονται θεραπεία με ειδικό κηδεμόνα, η ενημέρωση του Διευθυντή του σχολείου είναι ιδιαίτερα σημαντική γιατί ίσως χρειαστούν προσαρμογές στην τάξη και σε δραστηριότητες, για να διευκολυνθεί
η καθορισμένη θεραπεία.

Εξέταση στο Ιατρείο Σκολίωσης

Ο μαθητής εξετάζεται από τον υπεύθυνο του Ιατρείου Σκολίωσης, τον Διευθυντή του Τμήματος Ορθοπαιδικής και Τραυματολογίας Δρ. Θεόδωρο Β. Γρίβα ή συνεργάτη του εξειδικευμένο στο αντικείμενο.
Μετά την εξέταση και την επιβεβαίωση της ασυμμετρίας αν χρειαστεί δίνεται εντολή για ακτινογραφικό έλεγχο για να αξιολογηθεί και να τεκμηριωθεί ακτινολογικά η διάγνωση της σκολίωσης. Η ακτινογραφία βοηθά στην τεκμηρίωση της αρχικής καμπύλης και με βάση αυτή την καμπύλη εκτιμάται η μελλοντική πιθανή επιδείνωσή της.
Επίσης στο Ιατρείο Σκολίωσης γίνεται επιφανειογράφημα με την χρήση του μηχανήματος 4D-Formetric του Diers. Ανάλογα με τη σοβαρότητα της καμπύλης, τον τύπο της, την χρονολογική και βιολογική ηλικία του παιδιού (στάδιο Risser ή Sanders και εμμηναρχή) και άλλους σχετικούς παράγοντες, ο Ιατρός συστήνει παρακολούθηση ή θεραπεία.

Στην περίπτωση που συστήνεται παρακολούθηση ο μαθητής έρχεται για επανεξέταση σε ένα προκαθορισμένο χρονικό διάστημα ορισμένων μηνών. Τηρείται ιατρικός φάκελος για κάθε παιδί που περιλαμβάνει την ηλικία, το φύλο, την κατάσταση ανάπτυξης, νευρομυϊκές παθήσεις (εάν υπάρχουν), στοιχεία πόνου, οικογενειακό ιστορικό και άλλα σχετικά στοιχεία.
Τα στοιχεία αυτά τα χειριζόμαστε πάντοτε με σεβασμό στην προστασία των προσωπικών δεδομένων, σύμφωνα με τις υφιστάμενες διατάξεις του νόμου.

Γίνεται ενημέρωση των γονέων ή των κηδεμόνων του παιδιού για την πορεία που θα ακολουθήσει και συζήτηση σχετικά με φόβους και ανησυχίες που μπορεί να έχουν δημιουργηθεί, καθώς επίσης δίνονται απαντήσεις σε ερωτήσεις σχετικά με τη σκολίωση.

Συλλογή, μηχανογράφηση και επεξεργασία των στοιχείων του ελέγχου

Τηρείται αρχείο καταγραφής των σχολείων που έχουμε διεξαγάγει school scoliosis screening καθώς και των αντίστοιχων ημερομηνιών του ελέγχου, με σεβασμό πάντα στις αρχές προστασίας των προσωπικών δεδομένων. Τα συμπληρωμένα πρωτόκολλα τακτοποιούνται κατά σχολείο σε ειδικά ντοσιέ και στη συνέχεια γίνεται τροφοδότηση με τα στοιχεία σε ειδικό πρόγραμμα στον υπολογιστή. Για την στατιστική επεξεργασία των δεδομένων χρησιμοποιείται το στατιστικό πρόγραμμα SPSS-PC.

Ομάδα εργασίας

Την ομάδα εργασίας αποτελούν οι:

• Δρ. Θεόδωρος Β. ΓΡΙΒΑΣ, Ορθοπαιδικός, Συντονιστής Διευθυντής Τμήματος Ορθοπαιδικής και Τραυματολογίας, ΓΝΠ «Τζάνειο»

• Κυρία Χριστίνα Μαζιώτη, MS, Επισκέπτρια Υγείας, ΓΝΠ «Τζάνειο»

• Οι ειδικευόμενοι Ορθοπαιδικοί και Γενικοί Ιατροί του Τμήματος Ορθοπαιδικής και Τραυματολογίας, ΓΝΠ «Τζάνειο»

• Οι εκπαιδευτές και εκπαιδευόμενοι στο Ειδικό Κέντρο Εκπαίδευσης Εφαρμογής Προγράμματος Προληπτικής  Εξέτασης Μαθητών για Σκολίωση και λοιπές Σπονδυλικές Παραμορφώσεις του Τμήματος Ορθοπαιδικής και Τραυματολογίας του ΓΝΠ «ΤΖΑΝΕΙΟ»

Λειτουργία Εξειδικευμένου Ιατρείου Σκολίωσης στο ΓΝΠ «Τζάνειο»

Στο ΓΝΠ «Τζάνειο» το Τμήμα Χειρουργικής Ορθοπαιδικής και Τραυματολογίας λειτουργεί Τακτικό Ιατρείο Σκολίωσης. Η έναρξη αυτού του εξειδικευμένου εξωτερικού Ιατρείου έχει θεσμοθετηθεί μετά από έγκριση της Επιστημονικού Συμβουλίου και της Διοίκησης του Νοσοκομείου και πραγματοποιείται κάθε Τετάρτη 12 μμ – 14 μμ στον χώρο των εξωτερικών Ιατρείων του νέου κτηρίου του νοσοκομείου, εκτός των ημερών που το νοσοκομείο έχει γενική εφημερία. Υπεύθυνος και πραγματοποιών το ιατρείο αυτό είναι ο Συντονιστής Διευθυντής του Τμήματος Χειρουργικής Ορθοπαιδικής και Τραυματολογίας Δρ Θεόδωρος Β. Γρίβας.
Για να κλειστεί ραντεβού στο Ιατρείο αυτό χρησιμοποιείται η Γραμμή για την Υγεία 1535. Καλούμε το νούμερο αυτό και απαντούμε διαδοχικά όταν ερωτηθούμε από το ηχογραφημένο μήνυμα, «νέο ραντεβού» , «πρωινά ραντεβού», «Τζάνειο», και ζητούμε όταν μας ερωτηθεί ποιο ιατρείο, λέμε το «Ιατρείο σκολίωσης». Σε περίπτωση μη δυνατότητας επικοινωνίας με την προηγούμενη αυτοματοποιημένη διαδικασία εκφωνούμε την λέξη «τροποποίηση». Τότε μπορούμε να μιλήσουμε με κάποιον υπάλληλο αυτού τηλεφωνικού κέντρου.